Artykuł Autorzy SKNG UAM

Ocena atrakcyjności osiedli i obszarów miejskich pod kątem dostępności terenów zielonych w gminie Piła

Wprowadzenie

Niniejszy artykuł jest efektem kilkumiesięcznych prac projektowych prowadzonych w ramach Sekcji Geoinformacji Studenckiego Koła Naukowego Geografów z ramienia Wydziału Nauk Geologicznych i Geograficznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Celem projektu była analiza oraz ewaluacja dostępności terenów zielonych na wykorzystywanych obszarach miejskich oraz zamieszkałych w granicach miasta i gminy Piła, w powiecie pilskim, województwo wielkopolskie.

Piła jest miastem zamieszkałym przez blisko 70 tysięcy mieszkańców. Geograficznie zlokalizowana w dolinie rzeki Gwdy i ok. 10 kilometrów od doliny Noteci; otaczają ją liczne tereny leśne, bagna, torfowiska i jeziora. W mieście przecinają się istotne węzły komunikacyjne: Droga Krajowa nr 10 i Droga Krajowa nr 11, linie kolejowe 18 (Piła-Kutno), 203 (Tczew-Piła-Kostrzyn nad Odrą), 354 (Poznań-Piła), 405 (Piła-Ustka), a w jej północno-zachodniej części mieści się również lądowisko cywilne. W latach 1975 - 1998 siedziba województwa pilskiego, obecnie główny ośrodek administracyjny powiatu pilskiego oraz kluczowy ośrodkiem miejski północnej wielkopolski. Do 2011 roku w Pile funkcjonowało dziewięć jednostek pomocniczych gminy nazywanych osiedlami - były to Koszyce, Zamość, Śródmieście, Koszyce, Górne, Motylewo, Staszyce, Gładyszewo i Jadwiżyn; w roku 2011 zlikwidowano jednostki Śródmieście i Jadwiżyn, zaś trzy lata później Zamość.

Piła posiada ponad pięćsetletnie tradycje miejskie i tradycje osadnicze sięgające epoki brązu. Etymologia nazwy miasta wywodzi się najpewniej od pospolitego rzeczownika piła - czyli narzędzia do cięcia drewna; wynika to z rozwoju przemysłu drzewnego we wczesnym średniowieczu. Podobne wnioski wysnuć można analizując niemiecką nazwę Piły, bowiem Schneidemühl to złożenie słów schneid - ciąć, oraz Mühle - młyn. Motyw zieleni i lasów przejawia się również w pilskiej heraldystyce; kolor zielony jest nieodzownym elementem pilskich flag i symbol - występuje m.in. na pilskim godle oraz logo powiatu pilskiego, a także na starym logo Piły, na którym pojawia się również motyw drzewa.

mapa zieleni

Rycina 1. Mapa terenów zielonych gminy Piła

Na terenie gminy znajdują się dwa parki miejskie zieleni zorganizowanej - Park na Wyspie, zlokalizowany w centrum miasta na naturalnej wyspie na rzece Gwda, oraz ponad stuletni, zabytkowy Park Miejski im. Stanisława Staszica przy al. Wojska Polskiego na terenie osiedla Górne. W północnej części miasta, na połnoc od powstałego w latach 70. Zbiorniku Koszyckiego położony jest rezerwat krajobrazowy Kuźnik o powierzchni 96ha w skład, w którego wchodzą cztery jeziora.

Metodologia i dane

Na potrzeby projektu wykorzystano szereg ogólnodostępnych danych przestrzennych i tabelarycznych. Głównym źródłem danych wektorowych opisujących przestrzenne zagospodarowanie terenu niezbędnych do dalszych analiz były dane opracowane w ramach programu Urban Atlas oraz Street Tree Layer obejmujące obszar metropolitalny miasta Piła - dane te powstają cyklicznie na podstawie projektu Copernicus Land Monitring Service będącego częścią programu Copernicus. Dane programu Urban Atlas i Street Tree Layer były podstawą do utworzenia warstw terenów zieleni, obszaru przykrytego koronami drzew, zbiorników wodnych i terenów podmokłych; podziału na przestrzeń naturalną oraz przekształconą przez człowieka. Istotnym zbiorem danych przestrzennych były te pochodzące z darmowego ogólnodostępnego projektu OpenStreetMap; były to głównie informacje dot. granic administracyjnych miasta Piła oraz sieci drogowej niezbędnej do zwiększenia atrakcyjności poniższych wizualizacji. Zobrazowania satelitarne pozyskano z programu Sentinel (Sentinel 2B) prowadzonego przez Europejską Agencję Kosmiczną; dane ze zbiorów poddanno korekcji atmosferycznej.

W pracach wykorzystano metody statystyczne. Głównym aspektem analiz było uwzględnienie trzech miar: średniego wyniku znormalizowanego różnicowego wskaźnika wegetacji (NDVI) obliczanego na podstawie zobrazowań satelitarnych Sentinel 2B z okresu letniego 2021 roku, procentowego wskaźnika pokrycia koronami drzew określanego na podstawie danych Urban Atlas i Street Tree Layer oraz średniej najbliższej odległości do terenów zielonych obliczanej na podstawie przygotowanych danych terenów zielonych, miejsc zamieszkałych oraz topologicznej sieci pieszej. Dodatkowym źródłem wiedzy były analizy przestrzenne w formie graficzej przedstawiające pieszą dostępność terenów zielonych, a także "średni kolor osiedla" obliczany na podstawie danych satelitarnych z programu Sentinel w okresie letnim w 2021 roku. Na podstawie wyżej wymienionych obliczeń sporządzno raport będący zestawieniem rankingowym Pilskich osiedli uwzględniający również statystyki użytkowania powierzchni terenu dla poszczególnych osiedli.

Podstawową jednostką podlegającą analizom były pilskie osiedla w kształcie sprzed 2011 roku, a zatem z uwzględnieniem osiedli Zamość, Jadwiżyn i Śródmieście. Średnie miary NDVI, dostępności pieszej oraz pokrycia koronami drzew obliczone zostały dla siatki (100 na 100 metrów) centroidów obszarów zamieszkałych (na podstawie Urban Atlas 2018). Dodatkowo zastosowano maskowanie obszarów wodnych (rzeka Gwda, Zbiornik Koszycki etc.). Obydwie miary liczone były w odległości 1000 metrów dla każdego punktu siatki; następnie liczone były średnie wyników punktów znajdujących się na terenie poszczególnych osiedli. Wielkość buforu 1000 metrowego przyjęta została jako naturalna odległość spacerowa celem odwiedzenia przez mieszkańców terenów zielonych pieszo.

metodologia opracowania miary

Rycina 2. Metodologia opracowania miar dla obszarów zamieszkałych

Za tereny zielone przyjęto skupiska zieleni zorganizowanej i niezorganizowanej, miejskiej, publicznej będącej parkami, skwerami, lasami publicznymi, borami, otwartymi łąkami. Wykluczone zostały tereny uprawne, zabudowa miejska mieszkalna i przemysłowa oraz zbiorniki wodne.

Analiza

Obszary naturalne nieprzekształcone, wodne i zabagnione stanową łącznie 59,47% powierzchni całej gminy (nieco ponad 61 km2). Ponad 50% terenów zielonych znajduje się na terenie osiedla Podlasie, zaś terenów wodnych w granicach osiedla Koszyce, co wynika z obecności Zalewu Koszyckiego oraz jezior wchodzących w skład rezerwatu Kuźnik w granicach jednostki Koszyce. Największy procentowy udział terenów naturalnych odnotowują osiedla Podlasie, Jadwiżyn oraz Staszyce - odpowiednio 79%, 74% i 62% swojej powierzchni. Pod tym kątem najgorzej plasuje się osiedle Śródmieście oraz Zamość; na to pierwsze nie składają się żadne obszary naturalne (poza rzeką), zaś na to drugie zaledwie 0,5% łącznej jego powierzchni. Obydwa osiedla to jednostki zlokalizowane w samym centrum miasta - Śródmieście na prawym, Zamość na lewym brzegu rzeki. Są to obszary silnie zurbanizowane i przekształcone, zamieszkałe przez blisko 35 tys. Pilan. Osiedla takie jak Jadwiżyn czy Podlasie wysoki procentowy udział terenów zielonych zawdzięczają obecności lasów i łęgów będących już częścią Puszczy nad Gwdą - zwartego kompleksu zieleni leśnej rozciągającego się wzdłuż rzeki Gwdy i Rurzycy o łącznej powierzchni przekraczającej 600 km2.

Procentowa miara średniego pokrycia koronami drzew, uwzględniająca pokrycie koronami drzew na obszarach leśnych, parkowych, przydrożnych i działkowych obliczona została na dwa sposoby: uwzględniając średnie wartości dla obszarów zamieszkałych wewnątrz osiedli oraz średnie wartości dla całych obszarów osiedli; pierwszy z nich wskazuje realny poziom pieszej dostępności terenów dla osiedli miejskich, natomiast drugi jest niejako potwierdzeniem wyników powstałych wskutek powyższych analiz zagospodarowania powierzchni terenu w poszeczgólnych osiedlach i gminie.

Dla obszarów zamieszkałych najlepsze średnie wyniki odnotowują osiedla Staszyce (44%), Górne (39%) oraz Koszyce (38%), na co niewątpliwie wpływa nie tylko bliskość obszarów zalesionych, lecz także wewnątrzosiedlowe tereny zielone zorganizowane, skwery, pomniejsze parki oraz piesze aleje otoczone drzewami i krzewami (np. Park Miejski im. Stanisława Staszica, las i stary cmentarz przy ul. Mickiewicza i Wojska Polskiego [Górne], tereny leśne przy DW 180 (ul. Siemiradzkiego) oraz za sąsiedztwem blokowym przy ul. Zamenhofa [Staszyce], tereny zielone przy rzece Gwdzie oraz Zbiorniku Koszyckim i północej części lądowiska nieopodal ul. Wałeckiej [Koszyce]). Na końcu uplasowały się osiedla Zamość (17%) oraz Motylewo (21%); to drugie charakteryzuje się krajobrazem rolniczym w dolinie rzeki Gwdy - kolonie mieszkalne położone są w znacznej odległości od lasów zlokalizowanych w zachodniej i północno-zachodniej części osiedla. Stosunkowo niski wynik średniego procentowego pokrycia koronami drzew dla obszarów zamieszkałych odnotowuje osiedle Podlasie (31%), zaś podobny wynik, lecz w tym wypadku zaskakująco wysoki osiedle Śródmieście (31%) wynikający z sąsiedztwa obydwu parków miejskich (im. Stanisława Staszica i Parku na Wyspie), nadrzecznych Bulwarów Chatterlaut, zieleni zorganizowanej wzdłuż głównych arterii okolicy - al. Wojska Polskiego, deptaku na ul. Śródmiejskiej, al. Niepodległości czy ul. Ignacego Paderewskiego.

stl grid

Rycina 4. Średnie pokrycie koronami drzew

Tabela 1. Zestawienie średnich miar i statystyk dla osiedli gminy Piła

Nazwa STL dla obszarów zamieszkałych [%] STL dla osiedli [%] Średnie NDVI Średni kolor Dostępność [m]
Staszyce 43,98 68,71 0,545 #23301c 172,06
Górne 39,43 46,17 0,544 #29351e 224,9
Koszyce 37,81 56,56 0,536 #1f3018 132,78
Śródmieście 31,32 36,97 0,472 #353f29 268,59
Podlasie 31,12 80,41 0,497 #1c2c17 571,52
Jadwiżyn 30,78 78,38 0,463 #1e2d18 289,48
Gładyszewo 29,51 19,02 0,576 #303c22 265,58
Motylewo 20,55 42,73 0,605 #25341b 291,84
Zamość 17,32 16,59 0,433 #3a412a 326,19

Średnie pokrycie obszarów objętych koronami drzew obliczone dla całych osiedli przedstawia wyniki podobne do tych opisujących kwestię zagospodarowania powierzchnią terenu. Osiedla o największym średnim pokryciu koronami drzew to odpowiednio Podlasie (80%), Jadwiżyn (78%) i Staszyce (68%), a najmniejszym to Zamość (17%) i Gładyszewo (19%). Największą różnicą pomiędzy średnim pokryciem koronami drzew dla obszarów zamieszkałych, a średnim pokryciem koronami drzew dla całych osiedli charakteryzuje się osiedle Podlasie (+49%); ogrom terenów zielonych (lasów Puszczy nad Gwdą) zlokalizowanych na wschód i północ od osiedli miejskich nie leży w przyjętej odległości spacerowej; jest niedostępny pieszo, zbyt odległy.

Wyniki analiz znormalizowanego różnicowego wskaźnika wegetacji NDVI okazały się najkorzystniejsze dla osiedli Motylewo (0,60 [w skali -1 do 1, gdzie 1 to wynik świadczący o niemal idealnym stanie zieleni, a -1 o braku zieleni]), Gładyszewo (0,57) oraz Staszyce (0,54). Podobne wyniki osiągnęły osiedla Górne (0,54) oraz Koszyce (0,53). Najwyższe miejsca Motylewa i Gładyszewa wynikają z obecności terenów rolno-łąkowych nieopodal kolonii mieszkalnych. Pomijając te dwie jednostki pomocnicze gminy Piła kolejność osiedli w przypadku miary NDVI plasuje osiedla w bardzo podobnej kolejności jak średnie pokrycie koronami drzew dla obszarów zamieszkałych. Na ostatnim miejscu znalazł się Zamość z wynikiem 0,43.

ndvi grid

Rycina 6. Średnia wartość wskaźnika NDVI

Trend ten jest również podtrzymany w przypadku miary pieszej dostępności terenów zielonych dla obszarów zamieszkałych w osiedlach. Najniższa średnia odległość jaką muszą pokonać mieszkańcy do najbliższego terenu zielonego wynosi ok. 132 metry dla osiedla Koszyce i 172 metry dla osiedla Staszyce. Ponownie na wynik wpływa bliskość obszarów zielonych wokoł Zbiornika Koszyckiego i Gwdy dla Koszyc oraz terenów leśnych przy ul. Siemiradzkiego i za osiedlem blokowym przy ul. Zamenhofa. Najdłuższą średnią pieszą trasą charakteryzuje się osiedle Podlasie (571 m) oraz Zamość (326 m). Średnia piesza odległość do terenów zielonych dla całego miasta wynosi 306 metrów.

dostepnosc grid

Rycina 7. Miara dostępności terenów zieleni dla osiedli miejskich

"Średni kolor osiedla", miarę graficzną obliczoną na podstawe zobrazowań satelitarnych z programu Sentinel poddanych korekcji atmosferycznej, obrazuje poniższa wizualizacja:

kolory osiedli

Rycina 8. Średni kolor osiedla

Wnioski i podsumowanie

Na podstawie ocen rankingowych utworzonych przy wykorzystaniu wyników analiz statystycznych, możliwa jest ocena osiedli pod kątem dostępności i jakości terenów zielonych w ich granicach. Najwyżej sytuuje się osiedle Staszyce, a tuż za nim ex aequo osiedle Górne i Koszyce. Są to jednostki o bardzo wysokich wynikach w każdej badanej kategorii dostępności i atrakcyjności terenów zieleni. Na kolejnym miejscu plasuje się najmniejsze, położone w północno-zachodnim krańcu gminy, osiedle Gładyszewo, a także Śródmieście na tym samym miejscu wraz z osiedlem Motylewo. Niekorzystne i podobne wyniki osiągnęły sąsiadujące ze sobą osiedla Jadwiżyn i Podlasie, których liczne tereny leśne wchodzące wskład Puszczy znajdują się znacząco daleko od terenów miejskich i zamieszkałych. Na ostatnim miejscu według ocen rankingowych znalazło się osiedle Zamość.

Piła rzeczywiście jest gminą bardzo zieloną. Mieszkańcy miasta w swoim bliskim sąsiedztwie mają bardzo łatwy i szybki dostęp do terenów zielonych. Średnio spacer do najbliższego lasu, parku, czy skweru powinien Pilaninowi zająć nie dłużej niż 6 minut. Ten stan wynika z faktu, iż Piła jest jednym z niewielu polskich miast praktycznie całkowicie otoczonych lasami; w podobnym położeniu znajdują się m.in. Zielona Góra, Olsztyn, Starachowice. Rozwój dostępności terenów zielonych wspomóc może budowa infrastruktury spacerowej i/lub ścieżek rowerowych wzdłuż i w lasach komunalnych (szczególnie na terenach osiedli Podlasie, Staszyce i Jadwiżyn) oraz rewitalizacja zorganizowanych terenów zielonych w mieście - m.in. skweru przy pl. Zwycięstwa czy terenów przyrzecznych wzdłuż ul. Dąbrowskiego.

top